Historia
Lizbona, Coimbra i fado z Porto
Jak fado rozkwitało w lizbońskich tawernach, dlaczego studenci z Coimbry śpiewają je inaczej, co kupcy z Porto mieli wspólnego z gitarą i kiedy UNESCO wpisało je na listę.
Zobacz dostępne terminy fado ↗Szybka odpowiedź
Fado narodziło się w XIX-wiecznym Lizbonie, w tawernach i na ulicach jego biedniejszych dzielnic, a od lat 30. XX wieku słychać je było głównie w domach fado. Coimbra rozwinęła własną tradycję studencką, śpiewaną przez mężczyzn w strojach akademickich. Związek Porto wiedzie przez gitarę: jego XVIII-wieczni kupcy chętnie grali na cytrze, która stała się gitarą portugalską. UNESCO wpisało fado na listę w 2011 roku.
Tawerny Lizbony
Wikipedia datuje pierwsze wiarygodne ślady fado na Lizbony lat 20. i 30. XIX wieku, przekazywane ustnie, i sugeruje, że dotarło ono na ulice miasta po 1840 roku. Jego pierwsi wykonawcy byli ludźmi pracy: marynarze, bohema i kurtyzany w tawernach, którzy razem śpiewali, tańczyli i wybijali rytm fado. W miarę upływu XIX wieku taniec zanikał, a wykonawcy stali się wyłącznie śpiewakami — fadistami. Skąd fado pochodziło wcześniej, wciąż budzi spory, a teorie wskazują na Brazylię, starszą pieśń portugalską i inne miejsca.
Severa
Pierwszą fadistką, która zdobyła sławę, była Maria Severa Onofriana, urodzona w Lizbonie w 1820 roku. Śpiewała w tawernach, grała na gitarze portugalskiej i zmarła na gruźlicę w wieku 26 lat w 1846 roku. Jej romans z hrabią Vimioso stał się legendą, potem sztuką A Severa Júlia Dantasa wystawioną w 1901 roku, a w 1931 roku pierwszym portugalskim filmem dźwiękowym. Kilka pieśni fado opowiada tę historię miłości.
Domy fado
Dekret z 1927 roku objął publiczne występy ścisłą kontrolą: wykonawcy potrzebowali karty zawodowej, a ich repertuar musiał zostać zatwierdzony. Muzeum Fado opisuje, jak — zwłaszcza od lat 30. XX wieku — słuchanie fado stało się rytuałem w domach fado skupionych w historycznych dzielnicach Lizbony, przede wszystkim w Bairro Alto. Radio, kino, a później telewizja niosły fado do ogólnokrajowej publiczności, a Amália Rodrigues, śpiewaczka znana jako Królowa Fado, od lat 50. XX wieku obwoziła je po całym świecie.
Studenci Coimbry
Fado Coimbry to odrębna gałąź, związana z uniwersytetem tego miasta i ze średniowiecznymi trubadurami. Śpiewają je wyłącznie mężczyźni — śpiewacy i instrumentaliści ubrani jak studenci w ciemną togę i pelerynę stroju akademickiego — nocą i niemal po ciemku, na placach i na schodach Starej Katedry, czasem jako serenada pod oknem. Gitara z Coimbry jest zbudowana inaczej i nastrojona niżej niż lizbońska, dla ciemniejszego brzmienia. W latach 50. XX wieku śpiewacy z Coimbry zwrócili się ku balladom i wielkim poetom jako formie oporu wobec dyktatury.
Porto i gitara
Porto zajmuje w tej historii miejsce starsze, niż wielu odwiedzających przypuszcza. Angielska Wikipedia wywodzi gitarę portugalską od cytry, na której w Portugalii grano od stuleci. Około 1750 roku pojawił się nowy typ, tak zwana gitara angielska, a do 1786 roku instrumenty angielskiego lutnika Simpsona cieszyły się ogromnym popytem. Nowa klasa kupiecka Porto chętnie po nie sięgała, by muzykować w domach. Z czasem portugalscy rzemieślnicy przekształcili instrument i około połowy XIX wieku stał się on instrumentem towarzyszącym lizbońskiemu fado. Dziś w Porto działają także studenckie zespoły śpiewające w stylu Coimbry.
UNESCO w 2011 roku
27 listopada 2011 roku fado zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. Wpis UNESCO przedstawia je jako muzykę zespoloną z poezją, łączącą afrobrazylijskie tańce śpiewane, pieśni przyniesione do stolicy przez ludzi przenoszących się ze wsi oraz uliczne pieśni znane w Lizbonie na początku XIX wieku. Profesjonaliści śpiewają je w salach koncertowych i kameralnych domach fado, a śpiewacy amatorzy pielęgnują je w klubach rozsianych po starszych dzielnicach Lizbony. Koncert przy Cordoarii należy do tej profesjonalnej, kameralnej gałęzi.
Czytaj dalej: Jak słuchać fado po raz pierwszy
Źródła