Fado in Lissabon, Coimbra en Porto

De tavernes van Lissabon

Wikipedia dateert de eerste betrouwbare sporen van fado in Lissabon op de jaren 1820 en 1830, doorgegeven van mond tot mond, en suggereert dat het na 1840 de straten van de stad bereikte. De vroege vertolkers waren arbeiders: matrozen, bohémiens en courtisanes in de tavernes, die samen zongen, dansten en de maat van de fado stampten. Naarmate de 19e eeuw vorderde, vervaagde het dansen en werden de vertolkers enkel zangers, de fadistas. Waar fado daarvoor vandaan kwam, is nog steeds voer voor discussie, met theorieën die wijzen op Brazilië, op oudere Portugese liedkunst en elders.

Severa

De eerste fadozangeres die beroemd werd, was Maria Severa Onofriana, geboren in Lissabon in 1820. Ze zong in tavernes, bespeelde de Portugese gitaar en stierf in 1846 op 26-jarige leeftijd aan tuberculose. Haar liefdesverhouding met de graaf van Vimioso werd legende, vervolgens Júlio Dantas’ A Severa, opgevoerd in 1901, en in 1931 de eerste Portugese geluidsfilm. Verschillende fadoliederen vertellen het verhaal van de romance.

De fadohuizen

Een decreet van 1927 bracht openbare voorstellingen onder strikte controle: artiesten hadden een beroepskaart nodig en hun repertoire moest worden goedgekeurd. Het Fado Museum beschrijft hoe, vooral vanaf de jaren 1930, het luisteren naar fado een ritueel werd in fadohuizen in de historische wijken van Lissabon, bovenal de Bairro Alto. Radio, cinema en later televisie brachten fado bij een nationaal publiek, en Amália Rodrigues, de zangeres bekend als de Koningin van de Fado, nam het vanaf de jaren 1950 mee de wereld rond.

De studenten van Coimbra

De fado van Coimbra is een aparte tak, verbonden met de universiteit van de stad en met de middeleeuwse troubadours. Hij wordt enkel door mannen gezongen, zangers en spelers gekleed als studenten in de donkere toga en cape van de academische kledij, ’s nachts en bijna in het donker, op pleinen en op de trappen van de Oude Kathedraal, soms als serenade onder een venster. De gitaar van Coimbra is anders gebouwd en lager gestemd dan die van Lissabon, voor een donkerder klank. In de jaren 1950 wendden de zangers van Coimbra zich tot ballades en grote dichters als vorm van verzet tegen de dictatuur.

Porto en de gitaar

Porto’s rol in dit verhaal is ouder dan veel bezoekers verwachten. Volgens de Engelse Wikipedia gaat de Portugese gitaar terug op de cister, die eeuwenlang in Portugal werd bespeeld. Rond 1750 deed een nieuw type zijn intrede, de zogenaamde Engelse gitaar, en tegen 1786 waren de instrumenten van de Engelse luthier Simpson zeer gewild. Porto’s nieuwe koopmansklasse omarmde het instrument gretig voor muziek aan huis. Geleidelijk aan hervormden Portugese bouwers het instrument, en tegen het midden van de 19e eeuw was het uitgegroeid tot het instrument dat de fado van Lissabon begeleidde. Vandaag de dag heeft Porto ook studentengroepen die in de Coimbra-stijl zingen.

UNESCO in 2011

Op 27 november 2011 werd fado opgenomen in UNESCO’s UNESCO’s lijst van immaterieel erfgoed van de mensheid. UNESCO’s inschrijving presenteert het als muziek verbonden met poëzie, een samensmelting van Afro-Braziliaanse gezongen dansen, liederen die door mensen van het platteland naar de hoofdstad werden gebracht, en de straatliederen die Lissabon begin 1800 kende. Professionals zingen het in concertzalen en kleine fadohuizen, terwijl amateurzangers het levend houden in clubs verspreid over de oudere wijken van Lissabon. Het concert nabij de Cordoaria behoort tot die professionele, kleinschalige tak.

Lees verder: Hoe je voor het eerst naar fado luistert